ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣਾਅ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਮੰਤਰੀ, ਮੁਸਾਦਿਕ ਮਲਿਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸੰਧੀ (Indus Waters Treaty – IWT) ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣਾਅ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਗਰਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਦਹਾਕਿਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਾਲੀਆ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁਰਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:
1. ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ
ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ: ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਕਿਸ਼ਨਗੰਗਾ (Kishanganga) ਅਤੇ ਰਤਲੇ (Ratle) ਹਾਈਡ੍ਰੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ‘ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਗਾਤਾਰ ਇਤਰਾਜ਼ ਜਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸੰਧੀ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਦਾ ਰੁਖ: ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਧੀ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਨ (Run-of-the-river ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ) ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦੇ।
2. ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਚਾਂ ‘ਤੇ
ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਤੇ ਚੁਣੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਡੈੱਡਲਾਕ (ਗਤੀਰੋਧ) ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ:
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਹੇਗ (The Hague) ਸਥਿਤ ਸਥਾਈ ਮੱਧਸਥਤਾ ਅਦਾਲਤ (Court of Arbitration) ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਪੱਖ ਮਾਹਰ (Neutral Expert) ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਸੰਧੀ ਦੇ ਤੈਅ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੈ।
3. ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਦੀ ਮੰਗ
ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ਸੋਧ (Modification) ਕਰਨ ਲਈ ਰਸਮੀ ਨੋਟਿਸ ਵੀ ਭੇਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ 1960 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇਹ ਸੰਧੀ ਹੁਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ (Climate Change) ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਢੁਕਵੀਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।
4. ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ‘ਧਮਕੀਆਂ’ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਕਸਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਬਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਜਨਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਾਰਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਖੁਦ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕਿੱਲਤ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਾਕਾਮੀ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ‘ਵਾਟਰ ਟੈਰੋਰਿਜ਼ਮ’ (Water Terrorism) ਵਰਗੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਉਣਾ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪੈਂਤੜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਗੱਲ : ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸੰਧੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫ਼ਲ ਜਲ ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਈ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਮੇਜ਼ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੇ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਤਣਾਅ ਇੰਝ ਹੀ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ।
