ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਖੜਾ ਅਤੇ ਥੀਨ ਡੈਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਡਾ ਅਪਡੇਟ

ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ (ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ-ਮਾਨਸੂਨ (Pre-Monsoon) ਦੀ ਘੱਟ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਭਾਖੜਾ ਅਤੇ ਥੀਨ (ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ) ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਸੈਂਟਰਲ ਵਾਟਰ ਕਮਿਸ਼ਨ (CWC) ਅਤੇ ਭਾਖੜਾ ਬਿਆਸ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਬੋਰਡ (BBMB) ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਆਮ (10 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਔਸਤ) ਨਾਲੋਂ ਹੇਠਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਡੈਮਾਂ ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਥਿਤੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

1. ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ (ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ)

•    ਮੌਜੂਦਾ ਜਲ ਪੱਧਰ: ਲਗਭਗ 1,559.95 ਫੁੱਟ (ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਅਧਿਕਤਮ ਸਮਰੱਥਾ 1,680 ਫੁੱਟ ਹੈ)।
•    ਸਥਿਤੀ: ਭਾਖੜਾ ਦੀ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਝੀਲ ਇਸ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਕੁੱਲ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ 21.84% ਤੱਕ ਹੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪਿਛਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਔਸਤ (24.55%) ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੈ।
•    ਆਮਦ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸੀ: ਡੈਮ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਮਦ (Inflow) ਲਗਭਗ 17,341 ਕਿਊਸਿਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਝੋਨੇ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਕਾਰਨ ਨਹਿਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ (Outflow) ਵਧੇਰੇ ਯਾਨੀ 29,650 ਕਿਊਸਿਕ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਰੱਖਣੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ।

2. ਥੀਨ / ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ (ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ)

•    ਮੌਜੂਦਾ ਜਲ ਪੱਧਰ: ਲਗਭਗ 504.75 ਮੀਟਰ (1,656 ਫੁੱਟ)।
•    ਸਥਿਤੀ: ਇੱਥੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਡੈਮ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 35.92% ਹੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਹ 42.32% ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
•    ਆਮਦ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸੀ: ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਮਦ ਬਹੁਤ ਘੱਟ (ਲਗਭਗ 2,724 ਕਿਊਸਿਕ) ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ 9,259 ਕਿਊਸਿਕ ਪਾਣੀ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪੌਂਗ ਡੈਮ (ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ) ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਿਹਤਰ

ਰਾਹਤ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ‘ਤੇ ਬਣੇ ਪੌਂਗ ਡੈਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਅਤੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ 27.35% ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਆਮ ਔਸਤ (18.45%) ਨਾਲੋਂ ਕਾਫੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ।

ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ:

1.    ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਘਾਟ: ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 30% ਘੱਟ ਬਾਰਿਸ਼ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
2.    ਝੋਨੇ ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਲਵਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਜ਼ੋਰਾਂ ‘ਤੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖੇਤੀ ਸੈਕਟਰ ਲਈ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੰਗ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਮਦ ਘੱਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸੀ ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਡੈਮਾਂ ਦਾ ਪੱਧਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰਾਇ: ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ (IMD) ਅਨੁਸਾਰ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਮਾਨਸੂਨੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਕੈਚਮੈਂਟ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਡੈਮਾਂ ਦੇ ਜਲ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ। ਫਿਲਹਾਲ ਸਥਿਤੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਹੈ।