ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੁਆਰਾ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ‘ਟਰੂਥ ਸੋਸ਼ਲ’ (Truth Social) ‘ਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ (Middle East) ਅਤੇ ਜਲ-ਮਾਰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਨਕਸ਼ਾ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਟ੍ਰੇਟ ਆਫ਼ ਹੋਰਮੁਜ਼ (Strait of Hormuz) ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ (Geopolitical) ਤਣਾਅ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨਕਸ਼ੇ ਅਤੇ ਟਰੰਪ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਵਿਵਾਦ
-
‘ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਨਵਾਂ ਇਲਾਕਾ’: ਟਰੰਪ ਦੁਆਰਾ ਪੋਸਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਕਸ਼ੇ ਅਤੇ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰੇਟ ਆਫ਼ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਦੇ ਰਣਨੀਤਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਧੀਨ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਅੰਗਮਈ ਜਾਂ ਆਕ੍ਰਾਮਕ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ “ਨਵਾਂ ਇਲਾਕਾ” (New Territory) ਦਰਸਾਇਆ।
-
ਖੇਤਰੀ ਹਲਚਲ: ਇਸ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੱਧ-ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਈਰਾਨ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ (sovereignty) ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਟ੍ਰੇਟ ਆਫ਼ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਦਾ ਰਣਨੀਤਕ ਮਹੱਤਵ
| ਪਹਿਲੂ | ਵੇਰਵਾ |
| ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ | ਇਹ ਜਲਡਮਰੂਮੱਧ (strait) ਫਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ (Persian Gulf) ਨੂੰ ਓਮਾਨ ਦੀ ਖਾੜੀ ਅਤੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ (UAE) ਤੇ ਓਮਾਨ ਸਥਿਤ ਹਨ। |
| ਗਲੋਬਲ ਤੇਲ ਸਪਲਾਈ | ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇਲ ਆਵਾਜਾਈ ਮਾਰਗ (chokepoint) ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਕੁੱਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੇਲ ਵਪਾਰ ਦਾ ਲਗਭਗ 20% ਤੋਂ 25% ਹਿੱਸਾ ਇਸੇ ਸੰਕਰੇ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। |
| ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ | ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਕੱਚੇ ਤੇਲ (Crude Oil) ਦੀ ਕੁੱਲ ਖਪਤ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ (ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, ਇਰਾਕ, ਯੂ.ਏ.ਈ.) ਤੋਂ ਆਯਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਬਾਲਣ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। |
ਤਣਾਅ ਵਧਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ
-
ਈਰਾਨ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ: ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਈਰਾਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਜੀਵਨ-ਰੇਖਾ (ਤੇਲ ਨਿਰਯਾਤ) ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣਾ ਹੈ।
-
ਫੌਜੀ ਮੌਜੂਦਗੀ: ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਫਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨੌਸੈਨਾ ਜਹਾਜ਼ਾਂ (US Navy fleets) ਦੀ ਗਸ਼ਤ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਖਦਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
-
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ: ਗਲੋਬਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਰੁਕਾਵਟ ਜਾਂ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਗਲੋਬਲ ਊਰਜਾ ਸੰਕਟ (Global Energy Crisis) ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
